Çinko, vücudun çok küçük miktarlarda ama düzenli olarak ihtiyaç duyduğu bir eser mineraldir. Vücut onu büyük miktarlarda depolayamaz; bu nedenle günlük beslenmeyle sürekli alınması gerekir.
Takviye etiketlerinde çinko farklı adlarla görünür: glukonat, sitrat, bisglisinat, oksit. Çinko oksit ise bir de cilt kremlerinde karşımıza çıkar. Element aynı; kullanım amacı ve vücuda ulaşma biçimi çok farklı.
Kısaca
- Takviyelerde çinko bir moleküle bağlı bulunur; glukonat, sitrat ve bisglisinat bu formların en yaygınlarıdır.
- Genç yetişkinlerle yapılan bir emilim çalışmasında sitrat ve glukonat benzer, oksit ise daha düşük emilim göstermiştir.
- Çinko oksit cilt ürünlerinde koruyucu bir katman oluşturmak için kullanılır; bu tamamen kozmetik bir işlevdir.
- Gıda takviyeleri için tanımlanan sağlık beyanları cilde sürülen ürünler için geçerli değildir.
Çinko vücutta ne iş görür?
Yüzlerce enzim çalışabilmek için çinkoya ihtiyaç duyar. Çinko protein yapımında, hücre bölünmesinde ve genetik materyalin okunmasında görev alır.
TİTCK’nın Türkiye’de yayımladığı sağlık beyanları listesine göre çinko; bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna, normal cildin, saçın ve tırnakların korunmasına ve hücrelerin oksidatif strese karşı korunmasına katkıda bulunur (TİTCK, 2023). Çinkonun hücre bölünmesinde de görevi vardır. Bağışıklık hücreleri üzerindeki rolünü ele alan derlemeler de bu ilişkiyi ayrıntılı biçimde inceliyor (Prasad, 2008).
EFSA, yetişkinler için önerilen çinko alımını diyetteki fitat miktarına göre belirler: erkeklerde günlük 9,4 ile 16,3 mg, kadınlarda 7,5 ile 12,7 mg arasında (EFSA, 2014). Fitat, tahıl ve baklagillerde bulunan ve çinko emilimini azaltan bir bileşiktir. Türkiye’de etiketlerdeki %BRD hesabı 10 mg’lık beslenme referans değerine dayanır (TİTCK, 2023).
Çinko vücutta nerede bulunur?
Yetişkin bir insanın vücudunda toplam 2 ile 3 gram arasında çinko bulunur. Bunun büyük kısmı iskelet kaslarında, önemli bir bölümü de kemiklerde yer alır; kanda dolaşan miktar toplamın çok küçük bir kesridir (EFSA, 2014).
Vücudun çinko için ayrı bir depo organı yoktur. Kaslardaki ve kemiklerdeki çinko kolayca serbest bırakılamaz. Bu nedenle çinko durumu büyük ölçüde günlük alıma bağlıdır ve kısa süreli düşük alım bile dengeyi etkileyebilir.
Besinlerdeki çinko
Kırmızı et, deniz ürünleri (özellikle istiridye), yumurta ve süt ürünleri iyi çinko kaynaklarıdır. Baklagiller, kabak çekirdeği gibi tohumlar ve tam tahıllar da çinko içerir; ancak bu besinlerdeki fitat emilimi sınırlayabilir. Bitkisel ağırlıklı beslenenlerin çinko ihtiyacının bu yüzden biraz daha yüksek olabileceği belirtiliyor (EFSA, 2014).
TürKomp ulusal gıda kompozisyon veri tabanına göre 100 g kuru kabak çekirdeğinde 10,35 mg, 100 g dana karaciğerinde 6,52 mg çinko bulunur. Türkiye Beslenme Rehberi’nin (TÜBER 2022) TBSA 2017 verilerine dayanan analizinde ise 15 yaş ve üzeri bireylerin %65,9’unun çinkoyu ortalama gereksinim düzeyinin altında aldığı, eksik alımın en sık 65 yaş ve üzerinde görüldüğü bildirilmiştir.
Çinko Türkiye’de tarım açısından da incelenen bir konu. Çukurova Üniversitesi araştırmacılarının çalışması, Orta Anadolu topraklarındaki çinko eksikliğinin buğday üretiminde kritik bir sorun olduğunu göstermiştir (Cakmak ve ark., 1996).
Takviyelerdeki çinko formları
Takviyelerde çinko, bir organik asit ya da amino asitle bağ kurmuş halde bulunur. Hangi molekülle bağlandığı, ürünün ne kadar çinko içerdiğini ve bağırsakta nasıl çözündüğünü etkiler.
| Form | Bağlandığı molekül | Not |
|---|---|---|
| Çinko glukonat | Glukonik asit | Takviyelerde en yaygın formlardan; ağırlığının yaklaşık %14’ü çinkodur |
| Çinko sitrat | Sitrik asit | Emilim çalışmalarında glukonata benzer sonuç vermiştir |
| Çinko bisglisinat | İki glisin molekülü | Amino aside bağlı şelat yapısı |
| Çinko oksit | Oksijen | Ağırlığının yaklaşık %80’i çinkodur; suda çözünmez |
Çinko glukonat, glukoz kaynaklı glukonik asitle oluşturulur ve uzun süredir kullanılan bir formdur. Bisglisinat ise çinkonun iki glisin amino asidiyle şelat oluşturduğu yapıdır. Türkiye’de takviye edici gıdalarda kullanılabilecek çinko formları Takviye Edici Gıdalar Tebliği’nin (Tebliğ No: 2013/49) Ek-2’sinde listelenir; glukonat, sitrat, bisglisinat ve oksit bu formlar arasındadır.
Cilt ürünlerinde çinko: aynı element, başka bir iş
Çinko oksit, suda çözünmeyen beyaz bir tozdur. Cilde sürülen ürünlerde, yüzeyde ince bir katman oluşturarak cildi dış etkenlere karşı korumaya yardımcı olması için kullanılır. Bebek bezi bölgesine yönelik kremlerde ve mineral güneş koruyucularda bu nedenle sık görülür.
Tonik ve yüz temizleme ürünlerinde ise çinko glukonat kullanılabilir. Bu ürünlerdeki işlevi kozmetiktir: cildin temizlenmesine ve görünümünün dengelenmesine yönelik formüllerin bir parçasıdır. Cilt bariyerinin yapısı ve korunması cilt bariyeri yazımızda ayrıca anlatılıyor.
Burada önemli bir ayrım var. Çinko için tanımlanan “normal cildin korunmasına katkıda bulunur” beyanı, ağızdan alınan gıda ve takviye edici gıdalar içindir. Cilde sürülen ürünler kozmetik mevzuatına tabidir ve gıda beyanları onlar için geçerli değildir. Türkiye’de sağlık beyanlarını düzenleyen Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik de kozmetikleri “gıda” tanımının dışında sayar.
Kullanırken dikkat edilmesi gerekenler
Uzun süre yüksek miktarda çinko almak bakırın emilimini azaltabilir. Avrupa’daki bilimsel değerlendirmelerde yetişkinler için takviye ve besin toplamında günlük 25 mg’lık bir üst alım düzeyi esas alınır. Türkiye’de Takviye Edici Gıdalar Tebliği’nin Ek-3’ü, takviye edici gıdalardaki günlük maksimum çinko miktarını 11 yaş ve üzeri için 15 mg, 4-10 yaş için 7,5 mg olarak belirler. Birden fazla takviye kullananların toplam çinko miktarını kontrol etmesi bu yüzden önemli.
Çinko takviyesi bazı antibiyotiklerin ve demirin emilimini etkileyebilir. Düzenli ilaç kullananlar, gebeler ve emzirenler başlamadan önce hekime ya da eczacıya danışmalıdır.
Sıkça sorulan sorular
Çinko glukonat ne işe yarar?
Çinko glukonat bir çinko kaynağıdır. Çinko; bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna, normal cildin, saçın ve tırnakların korunmasına ve hücrelerin oksidatif strese karşı korunmasına katkıda bulunur.
Çinko oksit takviyelerde de kullanılır mı?
Kullanılır, ama emilimi glukonat ve sitrata göre daha düşük bulunmuştur (Wegmüller ve ark., 2014). Cilt ürünlerindeki çinko oksit ise vücuda alınmak üzere değil, yüzeyde kalmak üzere tasarlanır.
Çinko yemekle mi alınmalı?
Aç karnına alındığında bazı kişilerde mide bulantısı yapabilir. Ürünün kullanım talimatına uyulmalı; fitattan zengin öğünlerin emilimi azaltabileceği akılda tutulmalıdır.
Bitkisel beslenenler çinkoya dikkat etmeli mi?
Bitkisel kaynaklardaki fitat emilimi sınırlayabildiği için bu grubun ihtiyacı biraz daha yüksek olabilir (EFSA, 2014). Beslenme düzeni bir diyetisyenle değerlendirilebilir.
Armin ürünlerinde çinko: Bonvictus çinko glukonat içeren bir takviye edici gıdadır. Kozmetik ürünlerden Resverol Bariyer Krem çinko oksit, Armin tonik ve yüz yıkama jelleri çinko glukonat içerir.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve bir sağlık profesyoneline danışmanın yerine geçmez. Takviye edici gıdalar ilaç değildir; hastalıkların önlenmesi veya tedavi edilmesi amacıyla kullanılmaz.
Türkiye’deki Resmî Kaynaklar
- Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK). Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Kılavuzu: Ek-1 Sağlık Beyanları Listesi ve Ek-5 Referans Alım Miktarları. Ankara, 26.04.2023. titck.gov.tr (Erişim: 07.10.2026)
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 20.04.2023, Sayı 32169; değişiklik: 23.08.2023, Sayı 32288. mevzuat.gov.tr (Erişim: 07.10.2026)
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022. T.C. Sağlık Bakanlığı Yayın No: 1031, ISBN 978-975-590-867-0, Ankara, 2022 (Ek 4: TBSA 2017 verilerine dayanan analizler). hsgm.saglik.gov.tr (Erişim: 07.10.2026)
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. TürKomp Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı. Kabak çekirdeği, kuru (gıda kodu 07.02.0009); Yenilebilir sakatat, dana karaciğer (03.01.0011). Değerler gıdanın yenilebilir 100 g'ı içindir. turkomp.tarimorman.gov.tr (Erişim: 07.10.2026)
- T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği (Tebliğ No: 2013/49) ekleri: Ek-1 vitamin ve mineraller, Ek-2 kullanılabilecek formlar, Ek-3 günlük maksimum limitler. Resmî Gazete, 16.08.2013, Sayı 28737, ek dosyası. resmigazete.gov.tr (Erişim: 07.10.2026)
Bilimsel Referanslar
- EFSA NDA Panel. Scientific Opinion on Dietary Reference Values for zinc. EFSA Journal. 2014;12(10):3844. DOI: 10.2903/j.efsa.2014.3844
- Prasad AS. Zinc in Human Health: Effect of Zinc on Immune Cells. Molecular Medicine. 2008;14(5-6):353–357. DOI: 10.2119/2008-00033.Prasad
- Wegmüller R, et al. Zinc Absorption by Young Adults from Supplemental Zinc Citrate Is Comparable with That from Zinc Gluconate and Higher than from Zinc Oxide. The Journal of Nutrition. 2014;144(2):132–136. DOI: 10.3945/jn.113.181487
- Cakmak I, et al. Zinc deficiency as a critical problem in wheat production in Central Anatolia. Plant and Soil. 1996;180(2):165–172. DOI: 10.1007/bf00015299