Selenyum, vücudun mikrogram düzeyinde ihtiyaç duyduğu bir eser mineraldir. Bu kadar küçük miktarların bile önemli olmasının sebebi, selenyumun belirli proteinlerin çalışan merkezinde yer almasıdır.
Selenyumun bir başka özelliği, yeterli ile fazla arasındaki aralığın diğer pek çok mineralden daha dar olması. Bu yüzden hem kaynağını hem de miktarını bilmek önemli (Rayman, 2012).
Kısaca
- Selenyum, vücutta selenoprotein adı verilen proteinlerin yapısına katılır.
- Bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna ve normal tiroid fonksiyonuna katkıda bulunur.
- Besinlerdeki miktarı toprağın selenyum içeriğine göre bölgeden bölgeye büyük farklılık gösterir.
- Takviyelerde inorganik (selenit, selenat) ve organik (selenometiyonin) formlar kullanılır.
Selenoproteinler
Selenyum vücutta, selenosistein adlı özel bir amino asidin içine yerleşir. Bu amino asidi taşıyan proteinlere selenoprotein denir ve insanda yaklaşık 25 farklı selenoprotein tanımlanmıştır (Roman ve ark., 2014).
Bunlar arasında hücreleri oksidatif strese karşı koruyan glutatyon peroksidaz enzimleri ve tiroid hormonunun aktif hale gelmesinde görev alan deiyodinaz enzimleri bulunur. Selenyumun vücuttaki taşınmasını ve düzenlenmesini ele alan derlemeler, bu proteinlerin hangi dokulara öncelikle selenyum aldığını ayrıntılı olarak anlatır (Burk ve Hill, 2015).
Onaylanmış beyanlar
TİTCK’nın Türkiye’de yayımladığı sağlık beyanları listesine göre selenyum bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna, normal tiroid fonksiyonuna, normal saçın ve tırnakların korunmasına ve hücrelerin oksidatif strese karşı korunmasına katkıda bulunur (TİTCK, 2023).
EFSA, yetişkinler için selenyumda yeterli alım düzeyini günlük 70 µg olarak belirlemiştir (EFSA, 2014). Türkiye’de etiketlerdeki %BRD hesabı 55 µg’lık beslenme referans değerine dayanır (TİTCK, 2023).
Besinlerde selenyum
Brezilya cevizi bilinen en zengin selenyum kaynağıdır; tek bir cevizdeki miktar bile yetişkinlerin günlük ihtiyacına yaklaşabilir. Ancak cevizin yetiştiği toprağa göre bu miktar çok değişir. Balık ve deniz ürünleri, sakatat, yumurta ve tahıllar da selenyum içerir. Sağlık Bakanlığı’nın Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022) de selenyumun zengin kaynakları arasında hayvansal ürünleri, etleri, sakatatı, deniz ürünlerini ve sarımsağı sayar. TürKomp ulusal gıda kompozisyon veri tabanına göre 100 g palamutta ortalama 39,2 µg, 100 g hamside 26,4 µg, 100 g tavuk yumurtasında 26,9 µg selenyum bulunur.
Bitkisel besinlerdeki selenyum, toprağın selenyum içeriğine bağlıdır. Bu yüzden aynı besin farklı bölgelerde çok farklı miktarlarda selenyum içerebilir ve bazı bölgelerin toprakları selenyum bakımından fakirdir (Rayman, 2012).
Organik ve inorganik formlar
Takviyelerde selenyum iki ana grupta bulunur. İnorganik formlar mineral tuzlarıdır; organik formlarda ise selenyum bir amino aside bağlıdır. Türkiye’de Takviye Edici Gıdalar Tebliği’nin (Tebliğ No: 2013/49) Ek-2’si, takviye edici gıdalarda kullanılabilecek selenyum formları arasında L-selenometiyonini, selenyumca zenginleştirilmiş mayayı, sodyum selenatı ve sodyum selenit’i sayar.
| Grup | Form | Özelliği |
|---|---|---|
| İnorganik | Sodyum selenit, sodyum selenat | Basit mineral tuzlarıdır; vücutta doğrudan selenoprotein yapımına yönlendirilir |
| Organik | Selenometiyonin | Metiyonin amino asidine bağlıdır; vücut proteinlerine metiyonin yerine de katılabilir |
| Organik | Selenyumla zenginleştirilmiş maya | Ağırlıklı olarak selenometiyonin içerir |
İki form arasındaki fark, vücutta nasıl kullanıldıklarında ortaya çıkar. Selenometiyonin, metiyoninle benzer yapıda olduğu için vücut proteinlerine metiyonin yerine katılabilir ve bir tür depo oluşturur. Bu nedenle kan selenyum düzeyini daha belirgin şekilde yükseltebilir.
Yeni Zelandalı kadınlarla yapılan uzun süreli bir çalışmada selenat ve selenometiyonin karşılaştırılmıştır. Selenometiyonin kan selenyum düzeylerini daha fazla yükseltmiş; ancak selenyuma bağlı glutatyon peroksidaz enziminin aktivitesi iki grupta benzer bulunmuştur (Thomson ve ark., 1993). Yani kan düzeyindeki fark, her zaman enzim düzeyinde bir farka karşılık gelmiyor.
Kullanırken dikkat edilmesi gerekenler
Selenyumda yeterli alım ile fazla alım arasındaki aralık dardır ve Avrupa’da yetişkinler için bir üst alım düzeyi belirlenmiştir. Türkiye’de Takviye Edici Gıdalar Tebliği’nin Ek-3’ü, takviye edici gıdalardaki günlük maksimum selenyum miktarını 11 yaş ve üzeri için 200 µg, 4-10 yaş için 100 µg olarak belirler. Birden fazla selenyum içeren takviye kullanılıyorsa ya da Brezilya cevizi düzenli tüketiliyorsa toplam alıma dikkat edilmelidir.
Tiroidle ilgili bir sağlık durumu olanlar, gebeler, emzirenler ve düzenli ilaç kullananlar selenyum takviyesine başlamadan önce hekime danışmalıdır. Çinko ile birlikte sıkça anılan bu mineralin formları çinko çeşitleri yazımızdakine benzer bir mantıkla değerlendirilebilir.
Sıkça sorulan sorular
Brezilya cevizi selenyum için iyi bir kaynak mı?
Bilinen en zengin kaynaktır. Ancak bir cevizdeki miktar yetiştiği toprağa göre çok değiştiği için düzenli ve fazla tüketildiğinde toplam alım yükselebilir.
Organik selenyum daha mı iyi?
Organik form kan selenyum düzeyini daha fazla yükseltebilir; ancak selenyuma bağlı enzimlerin aktivitesi iki formda benzer bulunmuştur (Thomson ve ark., 1993). Seçim bir sağlık profesyoneliyle birlikte yapılmalıdır.
Selenyumun tiroidle ilgisi nedir?
Selenyum normal tiroid fonksiyonuna katkıda bulunur. Tiroid hormonunu aktif hale getiren enzimlerin bir kısmı selenoproteindir. Ayrıntılar selenyum sayfasında.
Selenyum fazlası zararlı mı?
Evet, selenyumda fazla alım istenmeyen etkilere yol açabilir. Bu yüzden ürün etiketindeki doz aşılmamalı ve toplam alım hesaplanmalıdır. Hücrelerin oksidatif strese karşı korunmasıyla ilgili genel bilgiler antioksidan nedir yazımızda.
Armin ürünlerinde selenyum: Bonvictus selenyumu sodyum selenit formunda içeren bir takviye edici gıdadır.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve bir sağlık profesyoneline danışmanın yerine geçmez. Takviye edici gıdalar ilaç değildir; hastalıkların önlenmesi veya tedavi edilmesi amacıyla kullanılmaz.
Türkiye’deki Resmî Kaynaklar
- Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK). Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Kılavuzu: Ek-1 Sağlık Beyanları Listesi ve Ek-5 Referans Alım Miktarları. Ankara, 26.04.2023. titck.gov.tr (Erişim: 07.10.2026)
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022. T.C. Sağlık Bakanlığı Yayın No: 1031, ISBN 978-975-590-867-0, Ankara, 2022 (Ek 4: TBSA 2017 verilerine dayanan analizler). hsgm.saglik.gov.tr (Erişim: 07.10.2026)
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. TürKomp Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı. Palamut (gıda kodu 04.01.0015); Hamsi (04.01.0005); Yumurta, tavuk, tam (02.01.0007). Değerler gıdanın yenilebilir 100 g'ı içindir. turkomp.tarimorman.gov.tr (Erişim: 07.10.2026)
- T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği (Tebliğ No: 2013/49) ekleri: Ek-1 vitamin ve mineraller, Ek-2 kullanılabilecek formlar, Ek-3 günlük maksimum limitler. Resmî Gazete, 16.08.2013, Sayı 28737, ek dosyası. resmigazete.gov.tr (Erişim: 07.10.2026)
Bilimsel Referanslar
- EFSA NDA Panel. Scientific Opinion on Dietary Reference Values for selenium. EFSA Journal. 2014;12(10):3846. DOI: 10.2903/j.efsa.2014.3846
- Roman M, et al. Selenium biochemistry and its role for human health. Metallomics. 2014;6(1):25–54. DOI: 10.1039/c3mt00185g
- Burk RF, Hill KE. Regulation of Selenium Metabolism and Transport. Annual Review of Nutrition. 2015;35(1):109–134. DOI: 10.1146/annurev-nutr-071714-034250
- Rayman MP. Selenium and human health. The Lancet. 2012;379(9822):1256–1268. DOI: 10.1016/S0140-6736(11)61452-9
- Thomson CD, et al. Long-term supplementation with selenate and selenomethionine: Selenium and glutathione peroxidase (EC1.11.1.9) in blood components of New Zealand women. British Journal of Nutrition. 1993;69(2):577–588. DOI: 10.1079/BJN19930057